Schermafbeelding 2017-03-23 om 14.44.08

Alles over de blues

De blaadjes vallen weer van de bomen en aan de druilerige dagen lijkt geen einde te komen. Aan je goede humeur wel, overigens. Maar wanneer moet je die sombere gedachten serieus nemen? En wat valt er eigenlijk te doen aan een depressief brein? 

Maar liefst één op de vijf mensen in Nederland krijgt op enig moment in zijn leven een depressie. Dat betekent dat de kans groot is dat je iemand kent die het heeft of heeft gehad – of dat jijzelf last hebt van somberheid. Aan wie hier geen ervaring mee heeft, is het bijna niet uit te leggen hoe het precies voelt om depressief te zijn. “Het is alsof je een marsmannetje moet uitleggen wat het leven op aarde inhoudt,” zegt de Britse schrijver Matt Haig in zijn boek ‘Redenen om te blijven leven’, over zijn eigen depressie. “Een van de belangrijkste symptomen is dat je alle hoop verliest. Geen toekomst meer ziet,” vervolgt Haig: “In plaats van dat er licht gloort aan het einde van de tunnel, lijkt het alsof die aan beide kanten is afgesloten, met jou erin.”

Geen zin in sex

Depressie valt onder de noemer stemmingsstoornissen en zit ingewikkeld in elkaar. Wetenschappers denken dat het te maken heeft met een tekort van onder andere het gelukshormoon serotonine. Maar er is meer. Professor Robert Schoevers van het Universitair Medisch Centrum Groningen: “Hersenscans tonen aan dat bij mensen met een depressie het stukje brein overactief is dat is betrokken bij het ervaren van emoties, stress en andere prikkels. Daardoor komt alles veel heftiger binnen.”

Het gevolg is een groot verlies van levenslust, vervolgt de professor, die ook het boek ‘Diagnose depressie’ schreef. “Iemand met een depressie beleeft nergens meer plezier aan, ook niet aan de dingen die hij eerst heel leuk vond. Het leven wordt grauw. Je kunt verdrietig zijn, veel piekeren, tegen dingen opzien en heel negatief denken over jezelf. Waar je eerst kansen zag, zie je nu alleen maar beren op de weg. Maar ook je fysiek wordt beïnvloed: je hebt geen trek meer in eten – of juist heel veel, de zin in sex verdwijnt en je slaapt slecht.”

Een lijstje dat je waarschijnlijk niet onbekend voorkomt. Iedereen heeft weleens een dipje, toch? Moet je je dan zorgen maken? Schoevers: “Soms heb je zo’n drukke week dat je jezelf afvraagt hoe je alles in godsnaam gaat klaarspelen. Uiteindelijk sla je je erdoorheen, slaap je eens ink door en daarna is alles weer goed. Maar in het geval van een depressie is dat lusteloze gevoel, die grauwe deken, permanent. Op een gegeven moment weet je ook niet eens meer waarom je je zo voelt. Je verliest de grip en het wordt steeds moeilijker om ertegen te vechten. Precies die kracht die je nodig hebt om jezelf aan je haren uit het moeras te trekken, verdwijnt.”

Vrouwen lopen twee keer zo veel kans op een depressie als mannen, maar zoeken wel eerder hulp

In de genen

In principe kan iedereen een depressie krijgen. Toch zijn er verschillende factoren die de kans behoorlijk vergroten, vertelt de professor: “Allereerst is het genetisch. Ongeveer een derde van de depressies is aan erfelijke factoren toe te schrijven. Verder heeft het te maken met hoe goed je tegen stress kunt. Wat als er van alles misgaat? Zeker mensen die geneigd zijn snel problemen op zichzelf te betrekken, lopen hier tegenaan. Het heeft met je karakter te maken, maar bijvoorbeeld ook met de manier waarop je bent opgevoed.”

Verder heb je ook meer kans op een depressie door heftige gebeurtenissen die je in je jeugd hebt meegemaakt, zoals het verlies van dierbaren, verwaarlozing, maar ook mishandeling of sexueel misbruik. Het is volgens de Wereldgezondheidsorganisatie zelfs zo dat bijna de helft van alle psychische aandoeningen zich al voor iemands veertiende jaar ontwikkelt. Verder is het opvallend dat vrouwen twee keer zo veel kans lopen als mannen. Al lijken zij ook eerder geneigd om hulp te zoeken en een behandeling te ondergaan. Schoevers: “Vrouwen betrekken negatieve gebeurtenissen sneller op zichzelf en zijn daardoor mogelijk kwetsbaarder. Bij mannen uit zich dat anders. Het kan ook te maken hebben met hormonale invloeden: alleen al de menstruatiecyclus kan zorgen voor heftige stemmingswisselingen.”

Dag negatieve gedachten

Heb je het idee dat je dip op een depressie begint te lijken? Grijp dan niet meteen naar de antidepressiva. De afgelopen jaren is een nieuwe aanpak populair geworden: mindfulness. En met succes: verschillende studies wijzen uit dat mindfulnessoefeningen niet alleen depressie helpen behandelen, maar ook flink de kans verkleinen op een nieuwe depressie. Een achtweekse cursus met bewust- wordingsoefeningen kan je van die negatieve gedachtes af helpen.

Anne Speckens, hoogleraar psychiatrie en directeur van het Radboud Universitair Medisch Centrum voor Mindfulness, legt uit: “Wat je in feite leert, is dat die negatieve gedachten niet per se de werkelijkheid zijn, je hóéft ze niet te geloven. En je hoeft er ook niet naar te handelen. Veel van onze primaire reacties helpen ons namelijk van de wal in de sloot. Bijvoorbeeld de neiging om in bed te blijven liggen als je depressief bent. Als je heel bewust met jezelf bezig bent, weet je dat je je daar niet beter van gaat voelen.” Mindfulness activeert het kalmerende gedeelte van je hersenen en kan, dankzij ademhalings- en meditatieoefeningen, een ontspannende werking hebben. Wat je doet is leren met een afstandje naar je gedachten te kijken, legt Speckens uit. Dat is precies waarom het zo goed werkt bij depressie, aangezien het dan in je hoofd barst van de negatieve gedachten. Van dat mensen niet op je zitten te wachten tot dat alles toch fout gaat en je net zo goed niet aan de dag kunt beginnen. Speckens: “Als je zulke denkbeelden kunt zien als een trein die een station passeert maar waar je niet in stapt, kom je ook niet zo snel vast te zitten in die vicieuze cirkel.”

Mindfulness-oefeningen helpen depressie behandelen én verkleinen de kans op een nieuwe

In het verlengde van mindfulness tipt Lidewy Hendriks, psycholoog bij MIND, ook het online programma ‘Kleur je Leven’. De kern daarvan is dat je de negatieve gedachten leert omzetten in helpende gedachten. Wat ook helpt: bellen met Stichting Korrelatie. Dan kun je anoniem spreken met iemand die er verstand van heeft en die je verder op weg kan helpen. Het is belangrijk om er met anderen over te praten. Juist als je daar geen zin in hebt. En neem die sombere gedachten hoe dan ook serieus, benadrukt Hendriks. “Na een tijd kan het heel gewoon gaan voelen steeds somber te zijn, en dan kunnen lichte klachten zich ontwikkelen tot een depressie.”

Meer openheid

Als je last hebt van een flinke dip, heb je niet de neiging om dat eens flink van de daken te schreeuwen. En grote kans dat als je er wel eerlijk voor uitkomt, je dan goed bedoeld, maar waardeloos advies krijgt als ‘Kom op, niet bij de pak- ken neerzitten’. Psycholoog Jenneke Wiersma is gespecialiseerd in het behandelen van chronische depressie en ziet dit vaak gebeuren. “Ken je iemand die somber is, luister dan naar hem of haar en probeer niet te veel advies te geven. Dat helpt. Mensen met een depressie hebben vaak het gevoel dat ze er alleen voor staan en dat niemand hen begrijpt. Zeker mensen met chronische depressieve gevoelens vinden het moeilijk om contact te maken met andere mensen. Zo voorkom je dat ze stoppen met afspreken en zo in een isolement terechtkomen.” Schrijver Matt Haig heeft in het boek over zijn depressie daarover een lollig lijstje opgesteld: dingen die mensen tegen depressielijders zeggen die ze in andere levensbedreigende situaties nooit zouden zeggen. Van ‘Wat denk je dat de reden voor je maagkanker is?’ tot ‘Oké. Ja Ja. Het lijkt er inderdaad op dat je parachute niet werkt. Maar kop op.’ Gelukkig komen steeds meer mensen openlijk uit voor hun somberheid, waaronder ook veel bekende mensen. Voormalig come-dian en tv-presentatrice Ruby Wax is zelfs boeken gaan schrijven over hoe ze haar depressie en angsten te lijf is gegaan.

‘Ken je iemand die somber is? Probeer niet te veel advies te geven’

Weten dat het bestaat

Dat er meer over gesproken wordt is goed, vindt Wiersma. “Het maakt het normaler, wat ook het geval is. Er zíjn nou eenmaal heel veel mensen die rondlopen met psychische klachten. Als je weet dat het bestaat, schrik je ook minder als je het krijgt. Dat is al de helft van het werk. Dan is het van: o wacht, ik moet nu even extra goed voor mezelf zorgen. Net als bij een griep. Natuurlijk blijven er mensen die er minder makkelijk uitkomen of helemaal niet, maar begrip zorgt voor steun en dat is voor iedereen belangrijk.”

Last van somberheid?

Test jezelf Iedereen hee weleens last van een sombere bui. Maar hoe kom je erachter of het om een onschuldig dipje gaat of dat er misschien meer aan de hand is? Online zijn verschillende zelftests te vinden, korte vragenlijsten die je in een paar minuten duidelijkheid geven over hoe het staat met je state of mind. Denk aan vragen als: ‘Ik heb vrijwel nergens energie voor’, ‘Ik pieker veel’, ‘Ik heb minder eetlust dan voorheen’ en ‘Ik maak me zorgen’, waarbij je moet aangeven in hoeverre dit op jou van toepassing is. Let wel: zo’n test gee alleen een eerste indruk, en géén diagnose. Lidewij Hendriks, psycholoog bij MIND zegt daarover: “De uitkomst van een online depressietest kan aangeven dat het tijd wordt om naar de huisarts te gaan. Die kan je dan weer doorverwijzen naar de juiste hulpverleners.” Zel ests vind je onder andere op Depressie.nl (van de GGZ), Kleurjeleven.nl (ontwikkeld door het Trimbos instituut) en 113online.nl (zelfmoordpreventie, voor als je erg diep zit). Op VIVA.nl/depressie hebben we ze voor je op een rijtje gezet.

Dit artikel stond in VIVA nummer 42 van 19 oktober 2016. Hier vind je het eerste deel van de originele pdf en hier het tweede.